27 Mayıs 1960 darbesiyle başlayan süreç, Türkiye Cumhuriyeti’nin seçilmiş ilk başbakanı olan Aydınlı Adnan Menderes’i 17 Eylül 1961’de İmralı’da darağacına götürdü.
27 Mayıs 1960 sabahı Türk Silahlı Kuvvetleri içindeki bir grup subay yönetime el koydu. Darbe sırasında yurt gezisinde bulunan Aydınlı Başbakan Adnan Menderes, Kütahya’da gözaltına alındı, Ankara’ya götürüldü ve ardından diğer Demokrat Partili yöneticilerle birlikte Yassıada’ya nakledildi. Anayasa ve TBMM feshedildi, siyasi faaliyetler askıya alındı.
Yassıada yargılamaları
14 Ekim 1960’ta Yassıada’da kurulan Yüksek Adalet Divanı yargılamalara başladı. Toplam 592 sanık, 19 dosyada (anayasayı ihlal davasıyla birleştirilen) yargılandı. Süreç yaklaşık 9 ay 27 gün sürdü, 287 oturum yapıldı. Menderes 13 ayrı davadan yargılandı; Bebek Davası dışında hepsinden suçlu bulundu. Suçlamalar arasında anayasayı ihlal, muhalefete baskı, basını susturma, Vatan Cephesi kurma ve 6-7 Eylül olaylarını tahrik etmek yer alıyordu.
15 Eylül 1961’de kararlar açıklandı. 15 kişi idam, 31 kişi müebbet hapis cezasına çarptırıldı. Milli Birlik Komitesi, Celal Bayar’ın cezasını yaş haddi nedeniyle müebbet hapse çevirirken Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan’ın idam kararlarını onayladı. Dünya liderlerinden (Kennedy, De Gaulle, Kraliçe II. Elizabeth ve diğerleri) gelen af çağrıları sonuç vermedi.
İnfaz
16 Eylül 1961’de Zorlu ve Polatkan İmralı’da asılarak idam edildi. Menderes o gün yaklaşık 30 adet uyku hapı alarak intihar girişiminde bulundu, tedavi edildi. 17 Eylül’de doktor heyeti “sağlam” raporu verdi. Öğle saatlerinde Yassıada’dan gemiyle İmralı’ya götürüldü. İdam kararı kendisine ilk kez orada okundu. “Allah milletimize zeval vermesin” dedi. Beyaz gömlek giydirildikten sonra darağacına çıkarıldı.
Son sözleri şöyle kayda geçti: “Hayata veda etmek üzere olduğum şu anda devletim ve milletime ebedi saadetler dilerim. Bu anda karımı ve çocuklarımı şefkatle anıyorum…” Ayrıca “Kimseye dargın değilim” ifadesini kullandığı aktarıldı. Saat 13.21’de infaz edildi. Türkiye Cumhuriyeti tarihinde idam edilen ilk ve tek başbakan oldu.
Naaşlar İmralı’da defnedildi. 1990’da TBMM kararıyla itibarları iade edildi, naaşlar İstanbul Topkapı’daki Anıt Mezar’a nakledildi. 2020’de Yassıada yargılamalarının hukuki dayanağı geçmişe dönük kaldırıldı.
Bu süreç, Türkiye demokrasi tarihinde “kara leke” olarak anılmaya devam ediyor.
Bir yanıt yazın